FOTOĞRAFÇILIKTA IŞIK VE IŞIK ÖLÇÜMÜ

IŞIK ÖLÇÜMÜNÜN AMACI

Duyarlı yüzeyde gürüntünün koyu ve açık alanlarının mümkün olduğu kadar belirebilmesi yani yeterli kontrast oluşması için gerekli sayıda fotonun duyarlı yüzeye çarptırılması gerekirki filmdeki kimyasal tepkime oluşabilsin veya elektronik sensörlerde yeterli elektriksel sinyal büyüklüğü oluşabilsin. Eğer yeterli foton duyarlı yüzeye ulaşmazsa bu tepkimeler oluşmaz ve yeterli kontrast dolayısıyla görüntü elde edilemez, eğer yerinden fazla foton duyarlı yüzeye çarparsa bu seferde özellikle açık renkli olması gereken alanda koyuluklar gereğinden fazla olur kontrast yine azalır hatta tamamen siyah bir görüntü elde edilebilir. Optimal düzeyde ışığı duyarlı yüzeye aktarabilmek için ışık ölçümü yapmamız gerekmektedir.

Fotoğrafçılıkta tam gereken kadar fotonun yüzeye çarptırılması ve görüntünün tam oluşturulduğu duruma “Dansite” adı verilir.

IŞIK NEDİR

- Işık güneş(ler)den gelen hem parçacık(kütle) hemde enerji özelliği taşıyan elektromanyetik bir enerji biçimidir, en küçük birimine foton adı verilir.

- Güneşten ve yıldızlardan gelen ışık çok uzaklardan geldiği için pratikte paraleldir, fakat yapay kaynaklar paralel değil ışınsal-radial’dirler..

- Görebildiğimiz ışığın dalga boyu 400-700 nm arasıdır, 400nm’den daha küçük dalga boyu ultraviole (morüstü), 700 nm’den daha büyüğü ise infrared (kızılaltı). Infrared filmler ise 700-950 nm arası ışığı yakalar. Büyük dalga boyu uzayda daha çok enerji taşır (mavi ışık). Küçük dalga boyu ise atmosferde daha çok delicilik özelliği taşır (sarı-kırmızı ışık). (Alakasız tıbbi mesaj=Öğleden sonraları güneşlenin, güneş yağları kullanmayın, bunlar faydalı UVA’yı emer zararlı UVB’ye engel olamaz (Ultra Violet A-B ışınları), böylece cildin eritem ve melanosit stimülasyonunu gibi yararlı reaksiyonlarını engellerler.)

Aşağıdaki pozlama zamanları, F Durakları ve ASA değerleri çiftleyen (bir üst değer iki misli ışık girmesini, bir alt değer ise yarım değer ışık girmesini sağlar)

- Standard Çiftleyen Pozlama hızları saniye olarak (Shutter Speeds)

15, 8, 4, 2, 1, 1/2, 1/4, 1/8, 1/15, 1/30, 1/60, 1/125, 1/250, 1/500, 1/1000, 1/2000, 1/4000, 1/8000 => Makinadaki görünüşleri:

15”, 8”, 4”, 2”, 1”, 2, 4, 8, 15, 30, 60, 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000, 8000

- Standard Çiftleyen F-Durakları: (F-Stops)

1/1, 1/1.4, 1/2, 1/2.8, 1/4, 1/5.6, 1/8, 1/11, 1/16, 1/22, 1/32, 1/45 => Makinadaki görünüşleri:

1, 1.4, 2, 2.8, 4, 5.6, 8, 11, 16, 22, 32, 45, 64

Burada doğal olarak 1 en büyük f/stop’tur (1/1) 64 ise aslında açıklığın 1/64’ü olduğundan en küçük f/stop’dur 1 1,4 1/2 diye ileri gidince çiftleyen değil yarılayan ışık miktarlarını elde etmiş oluyoruz. Bir örnekle: f22, f8 den 8 misli az ışık içeri almış olmaktadır.

- Standard ASA İntervalleri Çiftleyen değerlerin altı çizilidir):

25  32  40  50  64  80  100  125  160  200  250  320  400 .. 800 .. 1600 .. 3200 .. 6400

- Güneşli 16 Kuralı (Sunny 16 rule). Parlak bir günde (EV15’a yakın) f/16’da karşılıklı gelen zaman ISO’nuzu göstermelidir (mesela ISO100 ise zaman 1/125 olmalıdır).

- Tripod Kanunu = Gerçek kanun gizli olup, özellikle fotoğrafçılara açıklanmayacaktır fakat 1/250 altındaki değerlerde tripod kullanmayan fotoğraf sanatçıları 1/125’te 1 kırbaç olmak üzere ve her daha uzun zaman adımında 2 misli artan sayıda Ansel Adamsın ruhu tarafından kırbaçlanacaktır. Ayrıca bulanık fotoğraf cezası verilecektir. Her zaman tripod kullananlar ise şıkır şıkır fotoğraflar ve boşuna harcanmayan filmlerinin emek ve parası ile ödüllendirilecektir. Ayna kitleyenlere ise Ansel Adams eliyle pasta verecektir.

Gizli Kanun:: Objektifin odak uzaklığının 2 misli mesela 20mm’lik bir objektif için 1/40 deselerde siz inanmayın yukarıdaki şakaya ciddi olarak rağbet edip onu uygulayın.

ÖLÇÜLEN IŞIK TİPLERİ

-Ölçülen ışık 3 tiptedir:

-Çevremizi kaplayan her yöne dağılmış (atmosferdeki su ve diğer parçacıklara çarpmadan dolayı) ışık (Ambient)

-Fotoğrafı çekilecek objeye düşen ışık (Incident)

-Fotoğrafı çekilecek objeden yansıyan ışık (Reflected)

Harici ışık metremizi (Pozometre)’mizi bu ışık türlerine göre ayarlamamız gerekmektedir, Reflected ışık direkt olarak ölçülürken, Çevre veya düşen ışığı ölçmek için pozometrelere beyaz bir kubbe takılması gerekmektedir, eğer pozometremizi objeye yeteri kadar yaklaştırmazsak düşen ışık yerine sadece çevre ışığını ölçme ihtimalimiz fazlalaşır. Bu ihtimalin büyüklüğü bazan çevre ve düşen ışık ölçümlerinin karışmasına yol açar hatta bu yüzden bu iki kavram sıklıkla birbirine karıştırılır.

Ölçümlerde en doğru yöntem objenin üzerine düşen yani İncident ışığı ölçme yöntemidir, ama bu ölçümün yapılmasının zorluğu hatta uzak objelerde imkansızlığı yüzünden yakın objelerde dahi hata yapılma ihtimali yüksektir.

Fotoğraf makinalarının içine yerleştirilen pozometreler sadece yansıyan yani Reflected ışığı ölçerler. Yansıyan ışık, üzerine ışık düşen objeler ayna gibi yansıtıcı olmadığı için düşen ışıktan doğal olarak farklıdır, ama pratik ışık ölçümünde en kolay ve en az hata yapılan ölçüm yöntemidir. Her ne kadar düşen ışığı ölçmek daha tercih edilmesi gereken yöntem olsada, yansıyan ışığı ölçme yöntemi çok az hata veren bir yöntem olması ve kolaylığı nedeniyle daha çok tercih edilir.

-Flash ışığını ölçmek için pozometrelerde yine beyaz bir kubbe bulunur.

-Parasoleyler gereksiz açıdan gelen veya ambient ışığı azaltmak için kullanılır.

Işık ölçümünün Pozometreler Tarafından Değerlendirilmesi.

Işık ölçerler özelliklerine göre ölçülen ışığı genelde 6 tip altında değerlendirirler.

1- Ortalama ölçüm (Average): Bu yöntemde fotoğraf makinasındaki vizör veya pozometrenin gösterdiği alandan alınan ışığın tam ortalaması alınarak, ortalamanın sonucu pozlama değeri olarak alınır.

2- Merkez ağırlıklı ortalama ölçüm (Center Weighted Average). Burada orta alanlardan gelen ışık daha fazla değerlendirilerek ortalama alınır ve pozlama değeri verilir.

3-Kısmi ölçüm: (Partial Metering ): Sadece orta alandan makinasına göre %8-13’luk bir alandan alınan ışık ölçümünün değeri pozlama değeri olarak alınır

4- Nokta ölçüm (Spot Metering): Makinasına göre sadece %1-3’lük bir alandan gelen ortalama ölçüm ışık ölçümünün değeri pozlama değeri olarak alınır

5- Çoklu nokta ölçüm (Multi Spot Metering): Işık ölçülen alanın çeşitli bölgelerinin, bizim önem verme ağırlığımıza göre, birden fazla çeşitli noktalardan spot ölçüm alınarak bunların ortalaması pozlama değeri olarak verilir. Eğer önemli olduğunu düşünüyorsak aynı noktadan birden fazla ölçüm alabiliriz. En profesyonel Fotoğraf makinalarında bulunan yöntemdir.

6- Değerlendirmeli Matriks Ölçüm (Evaluative - Matrix Metering): Bu Pozometrenin çok çeşitli bölgelerden ölçüm alarak ve o makinanın içine yerleştirilmiş programa göre ışığın değerlendirilerek, ve çoğunlukla pozometrenin içindeki bilgisayarın içine daha önce kayıt edilmiş değişik ışık durumlarıyla karşılaştırma yapılarak en uygun pozlama değerini bulması yöntemi. “Daha akıllı fotoğraf makinaları daha aptal Fotoğrafçılar yaratır” sözünün çıkmasına neden olan yöntem. Hemen her fotoğraf makinası üreticisi kendi teknolojisini kullanarak bu yönteme değişik kendi ismini verme eğilimindedir.

POZOMETRELERİN KALİBRASYONU NASIL OLUR?

Tüm pozometreler üzerine çarpan ışığın yani foton sayısının % 82 sini absorbe eden yani emip yok eden, % 18’ini ise geri yansıtan gri renkli bir yüzeye göre kalibre edilmiştir. Bu değer orta değer olup çok güneşli havada yaşil çimenlerin yansıttığı foton sayısına hemen hemen eşdeğerdir. Yani pozometre ile bir ışık ölçümü yaptığımız takdirde güneşli havada çimenleri ölçmüş gibi ölçüm yaparız. Peki eğer ışık ölçümü yaptığımız yüzey çimenlerden daha açık veya daha koyu ise ne olacak? Yani mesela sadece kar veya siyah kömürler çektiğimiz zaman ne olacak? O zamanda pozometrenin ölçüm değerlerini elle düzeltmemiz gerekir. Bunu çeşitli yollarla yapabiliriz.

A- Ayarlanabiliyorsa makinada EV düzeltmesi yapabiliriz (mesela sadece kar çekiyorsak +2EV verebiliriz, veya kömür çekiyorsak -2EV verebiliriz).

B- Eğer EV ayarını makinada yapamiyorsak makinayı manual konuma alarak, tercihimize göre + veya – stop ışık ayarı yapabiliriz.

C- Eğer makinamızın manual moduda yoksa o zaman makinamızın ASA ayarlarıyla oynayarak bu düzeltmeyi yapabiliriz. Bu metod sadece filmli makinalarda geçerlidir.

_______________________________________________________________________________________________

Pozlama Değeri (Exposure Value - EV)

Yukarıda adı geçen bu değer fotoğraf filminin veya fotoğraf makinası dijitalse duyarlı yüzeyin, fotoğrafta ayrıntıların maksimum olarak alınabilmesi için (Yeterli-Normal Dansite) yeterli ışık düzeyinin duyarlı yüzeye verilmesi gereken ışık miktardırı. Sabit ASA kullandığımızı kabul edersek, bu ışık miktarı iki parametre ile bölünerek film yüzeyine gelir.

1-Açıklık (f /stops)

2-Zaman (Pozlama zamanı)

Yeterli dansitenin oluşması için gereken ışık miktarını bir kova suya benzetirsek, bu kovanın dolması için sabit basınçlı bir hortumdan gelen bir suyla doldurmak için, hortumun çapını (f/stops) ve hortumu kovaya tuttuğumuz zamanı değiştirebiliriz. Eğer hortumun çapını küçülttüysek zamanı uzatmalıyız, tersininde doğru olduğu gibi. (Pozlama zamanını ≠ Pozlama değeri olan EV ile karıştırmayınız)

Kovadaki toplam su miktarı Pozlama değeridir (EV) ve yukarıda belirttiğimiziki yöntemle film yüzeyine gelir. Kovadaki suyun ağırlığı ise filmdeki partiküllere yeterli baskıyı yapar ve normal dansiteyi oluşturur, eğer yeterli agırlık yoksa filmin partikülleri renk değiştirmez ve renkler-ayrıntılar çıkmaz, veya ağırlık çok fazlaysa renk değiştirmemesi gereken partiküllerde renk değiştirir ve koyulaşmaya neden olur, ayrıntılar yine yok olur.

Örnek Pozlama değeri (Exposure Value) EV 0 = (ISO 100, f/1.0, 1 saniye)

Kafa karıştırma bölümü:

EV’nin birbirine eşdeğer iki tanımı vardır (Ref 1), birincisi “Filme gerekli dansitesinin oluşturulması için ne kadar ışığın diafram ve zamana bölünerek kabul edileceği iken, ikinci tanım ise fotoğrafının çekileceği objenin ışık verme özellik(ler)ine bağlı olarak ne kadar pozlamanın gerektiğidir. Özellikler diyoruz çünkü bu özellikler bir tane değildir, parlaklığı, direk ve indiret yansıttığı ışık miktarları, ton ve saturasyonlar, film hızı, değişik renklerin film kimyasına dolayısıyla dansiteye verdikleri etkiler farklıdır. Bu ikinci tanımı objenin parlaklığı ile ilgili EV diye kısaca tanımlarsak:

Birinci tanımdaki EV (diafram ve zaman kombinasyonuna bölünerek verilen EV), film hızı ve obje parlaklığına bağlı olan ikinci tanımdaki EV’ye eşittir. Pozometrelerimizin bize gözterdiği EV parlaklığa bağlı olan EV’dir En alttaki tabloda bize pozometrelerimizin gösterdiği ikinci tanıma ait EV tablosudur (100 ASA film için).

Tablo: YAKLAŞIK + EV (LUMINANS) DEĞERLERİ (100 ASA için)

 
a p e r t u r e v a l u e
 1.0 1.4 2.0 2.8 4.0 5.6 8.0 11 16 22 32 45 64
s 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
h 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
u 4  2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
t 8 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
t 15 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
e 30 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
r 60 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
 125 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
s  250 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
p 500 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
e 1000 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
e 2000 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23
d 4000 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
 

EV değerleri

Bu tabloda mesela ışık ölçerimiz (pozometre) 9 EV’yi gösteriyorsa (tabloda kırmızı ile gösterilmiş) ilkönce istediğimiz alan derinliği veya başka bie objektif özelliği için diyafram değerini seçeriz, örnek olarak f/11 yi seçelim bu durumda 9 EV’de seçmemiz gereken zaman ¼ saniyedir. Eğer f/1.4’ü seçmişsek bu durumda seçmemiz gereken zaman 1/250 saniyedir (yabloda yeşil olarak gösterilmiş). (Ansel Adams’ın Zone sisteminde bu değerler zone 5’e tekabül eder, diğer zone’lar seçmemiz gerekiyorsa tabloda gerekli kaydırmayı yapmamız gerekir, bu sayfada zone sisteminden bahsedilmeyecektir, başlangıç için ingilizce sayfayı deneyebilirsiniz )

Eğer EV değerini vermeyen, bunun yerine seçtiğimiz açıklık veya zamana göre enstantane değerlerini veren makinamızın pozometresini kullanıyorsak o zaman işimiz daha kolay, zone sistemi için kaydırmaları manuel olarak veya makinamızın EV düzeltmesi varsa EV düzeltme düğmesi ile yapıyoruz.

Ref 1: The full name for Exposure Value, or EV, is the Additive Photographic Exposure System.  Exposure Value has two equivalent definitions.  The first defines how much light will be admitted to the film by the combination of lens aperture and shutter speed.  The second defines how much exposure is required by the combination of subject luminance (e.g., how bright it is) and film speed.  Setting a combination of aperture and shutter speed on a camera with an EV that equals the EV for the subject luminance and film speed should result in a properly exposed photograph.

(John A. Lind) Science of Photography. http://johnlind.tripod.com/science/scienceexposure.html

KARŞILIKLI = RECIPROSITY

Karşılıklı gelme kanunu (Reciprocity Law): Bir stop az diafram değerine bir stop fazla zaman verilerek (veya tersi) filme düşen ışığın sabit tutulabildiği zaman aralıklarına verilen isim. Bu kanunun geçerliğini koruduğu zamanlarda filmin Dansitesi sabit tutulur.

Karşılıklı Hatası (RE= Reciprocity Error): Bu kanunun geçerli olmadığı zamanlar genellikle 1/8000’den daha kısa zamanlarda ve 1-2 saniyeden uzun zamanlarda oluşur. Her filmin RE zamanları kendne özeldir örneğin: Fuji Velvia 4 saniyeden sonra düzeltme ister 4sn için +1/2 stop, 15 saniye için +1 stop düzeltme yapmalıyız. Kodak Ektachrome S/SW için 15 saniye için +1/2 stop, 30 saniye için +1 stop düzeltme gerekir. Bu bilgileri her filmin fabrika değerlerinden internette bulmak kolay değildir, her firma bu bilgileri kolay bulunabilir halde bulundurmamaktadır..

______________________________________________________________

DİĞER IŞIK ÖLÇÜMÜ BİLGİLERİ

-Diafram Kapalı Ölçüm (Stopped-Down metering). Alan derinliğini görmek için (Depth of Field) diyafram kapatılarak yapılan ölçüm, vizör kararmasına ve elle odaklamada zorluğa da neden olur.

-Lensten giren ışıkla ışığın ölçümünün yapılması (TTL=Through The Lense). Bu yöntemde lensten gelen ışık makinanın içindeki fotoselde değerlendirilerek, yeterli Dansite için yeterli ışık geldiğinde, perde kapatılarak anında : (real-time) ışık hesaplaması yapılması yöntemi. Flaşla yapılan pozlamalarda daha önemlidir. A-TTL (Advanced-TTL), I-TTL (Intelligent TTL gibi yeni programlar da mevcuttur)

-Lensten gelen ışığın film yüzeyinde ölçülmesi yöntemi (TTL-OTF= TTL-Off The Film). Bu yöntem TT ölçümünde fotoselin film yüzeyinin hemen yanında yer alarak ve bazı makinalarda filmin yansıtıcılığıda göz önüne alınarak yapılan, anında ışık ölçme yöntemi.

-Flaş Pozlaması kilitleme (FEL=Flash Exposure Lock), Bu multi spot yapılan ölçümlerde pozlama değerinin anında değil önceden hesaplanmasında flash patlama ayarının yapılması için kullanılan yöntem

-Çoklu pozlamalarda kovayı hatırlayınız, örnek olarak normalde 1/60 sn f5.6 isteyen bir pozlama iki çekim yapılacaksa, her iki çekimdede 1/125 sn ve f5.6 yeterli dansite için yeterli olacaktır.

Bu makaleyi web adresi ve yazar göstermek-belirtmek şartıyla tüm Fotoğrafçılar kullanabilir.

Can Baytan

ANA SAYFA

---